JEPBAR BILEN BAGA GIREN DUTARYM
Türkmen halkynyň şöhratly taryhy hem-de baý medeniýeti we sungaty bar. Medeniýet we sungat dogrusynda söz açanymyzda, aýdym-saz sungatynda öçmejek yz galdyryp, medeniýetimiziň, sungatymyzyň ösmegine çäksiz goşant goşan meşhur bagşy-sazandalarymyz, kompozitorlarymyz göz öňümizde janlanýar.
Türkmen saz sungatymyzyň döredijiliginde şeýle täsirli alamatlary özünde jemlän, türkmen aýdym-saz sungatynyň ösmegine özüniň mynasyp goşandyny goşan, halypa sazandalaryň biri-de Türkmenistanyň halk artisti Jepbar Hansähedowdyr. Ol Bäherden topragy derde derman çeşmeleriň, keramatly öwlüýäleriň, han-serdarlaryň, bagşy-sazandalaryň, ýazyjy-şahyrlaryň döwlet işgärleriniň mekanydyr. Ussat sazanda Jepbar Hansähedow şol toprakda önüp-ösüpdir.
Jepbar Hansähedow 1924-nji ýylda Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň keremli daglary etekläp oturan Börme obasynda eneden dogulýar. Ol 5-6 ýaşlaryndaka kakasy Hansähet agadan dutar çalmagy öwrenipdir. Hansähet aga saz gurallaryny ýasamakda obada özüni tanadan adam bolupdyr. Onuň ýasan dutarydyr gyjaklaryny bäherdenli, bamyly, gyzylarbatly, garrygalaly bagşy-sazandalar uly höwes bilen çalypdyrlar. Jepbaryň agasy Nurberdi hem dutary ussatlarça çalmagy başarypdyr. Nurberdiniň saza höwesekligi Jepbara-da uly täsirini ýetiripdir. Ol ýaşlygynda bütin durky bilen aýdym-saz öwrenmeklige höwesli bolupdyr.
Hansähet aga aradan çykandan soň, maşgalany eklemek, terbiýelemek Jepbar Hansähedowyň ejesi Ogulnyýaz gelnejäniň boýnuna düşüpdir. Olar 1936-njy ýylda Bäherden etrabynyň Börme obasyndan Aşgabada göçüp gelipdirler. Ogulnyýaz eje ogullaryny okuwa ýerleşdirmek barada köp pikir edipdir. Şeýlede oňa goňşylary dogan-garyndaşlary ogullaryny sazçylyk mekdebine bermegini maslahat beripdiler. Ogulnyýaz eje bolsa bu maslahata onçakly göwnemändir. Ol ogullarynyň mugallym bolup ýetişmeklerini, edaralarda işlemeklerini isläpdir. Ogulnyýaz ejäniň islegine garamazdan onuň ogullary Nurberdi bilen Jepbar sazçylyk mekdebine göwünjeň bolupdyrlar. Ogulnyýaz eje ýaş ogullarynyň göwnüni ýykmak islemändir. Şeýlelik-de ol ogullarynyň sazçylyk mekdebine girmegine razylyk beripdir. Şol ýyl iki dogan tirkeşip sazçylyk mekdebe girmek üçin mekdebiň direktorynyň ýanyna barypdyrlar. Direktor olardan
“Dutar çalyp bilýärsiňizmi!” diýip sorapdyr. Oglanlar direktoryň bu sowalyna jogap üçin “Garybymdan” başlap, bir näçe heňiň adyny tutypdyrlar. Direktor bularyň ýüzine ynamsyzlyk bilen seredipdir. Ol sazandalaryň birini çagyryp oglanlaryň saz çalşyny barlap görmegini tabşyrypdyr. Sazanda mugallym oglanlara bir näçe heňi çaldyrypdyr. Oglanlar näçe oňat çaljak bolyp dyrjaşsalarda ýalňyşypdyrlar, aljyrapdyrlar. Sazanda mugallym olaryň ýalňyşan ýerini görkezipdir. Mekdep direktory mugallymdan oglanlaryň saz çalyşyny sorapdyr ol saz çalyşlarynyň erbet däldigini galan zat hem yhlas edişlerine bagly diýip aýdypdyr.
Oglanlar öýlerine uly şatlyk bilen gaýdyp gelipdiler. Olar özleriniň sazçylyk okuwyna kabul edilendikleri barada ejesine guwanç bilen aýdypdyrlar. Olar mekdep direktorynyň kabul edişini, sazandanyň çaldyran heňlerini, olaryň eden gürrüňini, olaryň daşky keşbine çenli ejelerine gürrüň edip beripdirler.
30-njy ýyllaryň ahyrlarynda Jepbar Hansähet türkmen dutaryna nur bolup siňen Mylly Täçmyrat agadan tälim alypdyr. Ýaş sazanda saz ummanynyň gowudan gowy nusgalaryny ýetişibildiginden öwrenipdir. Mylly aganyň bolsa öz mynasyp şägirdine göwni ýetipdir.
Gazma dutara ýüregini ymykly baglan Jepbar Hansähet 1939-njy ýylda Türkmen radiosynyň halk saz gurallary ansamblynda işläp başlapdyr. Mylly aga ýaly uly halypalary gören ägirtlere şägirt bolupdyr. Jepbaryň gunt düşen ýaly saldamly kakuw bilen heňi büdretmän, dutardan şirin owaz alşyna halypanyň syny oturypdyr. Ol Jepbar Hansähediň çepbekeýläp, joşgun bilen çalýan sazlaryna ýokary baha beripdir. Ol häli-şindi: „Baga girelini“, „Uçradymy“ çaldyralyň, baryň Jepbarberdi jany tapyp getiriň“ diýýän eken. Mylly aga onuň adyny şeýle, dolulygyna tutar eken.
Türkmen sazynyň beýik sütünleriniň biri Mylly agadan beýle sözleri eşitmek üçin saza ýüregiň bilen berlen bolmaly. Ýaş sazanda Jepbar Hansähedow türkmen döwlet filarmoniýasynda sazanda bolup işläp başlapdyr. Ol eýýäm uruş ýyllarynda belli dutarçy bolup ýetişipdir.
Hawa, türkmen saz sugatymyzyň ussatlarynyň biri-de Türkmenistanyň halk artisti Jepbar Hansähedowdyr. Türkmen aýdym-saz sungatynyň ägirtleriniň biri bolup, öz çalan sazlary bilen sungat muşdaklarynyň göwünlerini galkyndyryp, türkmen halk aýdym-saz sungatynyň ösmegine, baýlaşmagynda öz mynasyp goşandyny goşan sazandalaryň biridir.
“Bagşyçylyk” sungaty bölüminiň
mugallymy Ýusup Baýjykow
